Hoàn thiện khung pháp lý cho thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh không chỉ là câu chuyện quản lý các công cụ tài chính, mà còn liên quan trực tiếp đến thị trường hàng hóa cơ sở, hoạt động sản xuất, lưu thông và nhu cầu phòng ngừa rủi ro giá của doanh nghiệp. Từ những vấn đề được đại biểu Quốc hội thảo luận, việc xác định đúng bản chất thị trường, lựa chọn mô hình quản lý và thiết lập cơ chế kiểm soát rủi ro đồng bộ đang trở thành những nội dung trọng tâm trong quá trình hoàn thiện dự thảo Luật.

Trong khuôn khổ thảo luận tại tổ ngày 13/11 về dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, nhiều vấn đề quan trọng đã được đặt ra, bao gồm phạm vi điều chỉnh của Luật, cơ quan quản lý nhà nước, cơ chế giao dịch phi tập trung (OTC), hoạt động thanh toán bù trừ và bảo vệ nhà đầu tư.

Theo phân tích của PGS. TS. Ngô Trí Long - Hiệp hội Tư vấn tài chính Việt Nam, những nội dung này cần được xem xét trên cơ sở đặc thù của thị trường hàng hóa phái sinh, bảo đảm vừa kiểm soát rủi ro, vừa tạo điều kiện cho thị trường phát triển.

1. Hiểu đúng bản chất giao dịch hàng hóa phái sinh

Một trong những vấn đề được đặt ra trong quá trình thảo luận là giao dịch hàng hóa phái sinh có bản chất tài chính, do đó có nên được quản lý tương tự thị trường chứng khoán hay không.

Theo phân tích của tác giả, hợp đồng phái sinh đúng là một công cụ tài chính, nhưng giá trị và chức năng kinh tế của công cụ này gắn liền với hàng hóa cơ sở, hoạt động sản xuất, lưu thông và nhu cầu phòng ngừa rủi ro giá.

Do đó, việc xây dựng cơ chế quản lý cần xem xét mối liên hệ giữa thị trường phái sinh và thị trường hàng hóa vật chất, thay vì chỉ tiếp cận từ góc độ tài chính.

Đặc biệt, cần phân biệt ba bộ phận có mối liên hệ chặt chẽ nhưng sở hữu cơ chế vận hành khác nhau:

  • Thị trường giao ngay có tổ chức: Nơi diễn ra hoạt động mua bán hàng hóa vật chất.

  • Thị trường phái sinh tập trung: Giao dịch các hợp đồng phái sinh thông qua Sở Giao dịch hàng hóa với những điều khoản được chuẩn hóa.

  • Thị trường phái sinh phi tập trung (OTC): Các bên trực tiếp thỏa thuận và thiết kế điều khoản hợp đồng theo nhu cầu giao dịch.

Ba bộ phận này có mối liên hệ thông qua giá hàng hóa, hoạt động thương mại và nhu cầu phòng ngừa rủi ro. Vì vậy, phạm vi điều chỉnh của Luật cần được giải trình rõ ràng, đặc biệt trong trường hợp có sự thay đổi đối với quy định về mua bán hàng hóa qua Sở Giao dịch hàng hóa trong Luật Thương mại năm 2005, nhằm tránh tạo khoảng trống pháp lý đối với thị trường hàng hóa vật chất.

2. Không nên đồng nhất đầu cơ với hoạt động mang tính may rủi

Một nội dung đáng chú ý trong quá trình thảo luận là lo ngại về tỷ lệ tài khoản cá nhân tham gia thị trường, từ đó đặt ra vấn đề liệu thị trường có đang thiên về đầu cơ hay không.

Theo quan điểm được PGS. TS. Ngô Trí Long phân tích, việc đánh giá bản chất thị trường chỉ dựa trên tỷ lệ tài khoản cá nhân là chưa đủ cơ sở.

Trong thị trường phái sinh, doanh nghiệp có nhu cầu phòng ngừa rủi ro giá cần có những chủ thể sẵn sàng tiếp nhận rủi ro đối ứng. Nhà đầu tư và nhà tạo lập thị trường có thể đóng vai trò cung cấp thanh khoản, giúp doanh nghiệp thực hiện các giao dịch phòng ngừa rủi ro.

Nếu thiếu thanh khoản, các công cụ phái sinh sẽ khó phát huy đầy đủ chức năng hỗ trợ doanh nghiệp quản lý biến động giá.

Bên cạnh đó, tỷ lệ tài khoản cá nhân không đồng nghĩa với tỷ trọng giá trị giao dịch mang tính đầu cơ, cũng không đủ để kết luận hoạt động giao dịch là cờ bạc.

Điều quan trọng là khung pháp lý cần kiểm soát những hành vi và rủi ro thực chất, bao gồm thao túng giá, gian lận, đầu cơ quá mức và việc sử dụng đòn bẩy không phù hợp với năng lực tài chính của nhà đầu tư.

Như vậy, mục tiêu quản lý không phải là loại bỏ hoạt động đầu cơ một cách tuyệt đối, mà cần xây dựng cơ chế để các hoạt động giao dịch diễn ra trong khuôn khổ minh bạch, có kiểm soát và phù hợp với mức độ rủi ro.

3. Thanh toán bù trừ giúp giảm thiểu rủi ro, nhưng không loại bỏ hoàn toàn nguy cơ mất khả năng thanh toán

Trung tâm thanh toán bù trừ (CCP) là một cấu phần quan trọng trong hạ tầng thị trường phái sinh, có chức năng đứng giữa bên mua và bên bán, trở thành đối tác của cả hai bên sau khi giao dịch được đưa vào bù trừ.

Thông qua cơ chế quản lý ký quỹ và kiểm soát nghĩa vụ thanh toán, CCP góp phần giảm thiểu rủi ro đối tác, hạn chế nguy cơ một bên không thực hiện được nghĩa vụ hợp đồng và giảm khả năng lan truyền rủi ro trong hệ thống.

Tuy nhiên, theo phân tích của tác giả, không nên cho rằng sự hiện diện của trung tâm thanh toán bù trừ có thể triệt tiêu hoàn toàn rủi ro vỡ nợ.

Bản thân CCP vẫn có thể đối mặt với rủi ro thanh khoản và nguy cơ mất khả năng thanh toán nếu không được quản trị phù hợp.

Do đó, việc xây dựng mô hình thanh toán bù trừ cần đi kèm với các yêu cầu về năng lực tài chính, cơ chế quản trị rủi ro, tính độc lập trong hoạt động và hiệu quả giám sát.

Đây cũng là vấn đề cần được xem xét đồng bộ trong quá trình hoàn thiện khung pháp lý cho thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam.

4. Lựa chọn cơ quan quản lý cần xuất phát từ đặc thù của thị trường hàng hóa

Một vấn đề nhận được nhiều sự quan tâm là nên giao Bộ Công Thương hay Bộ Tài chính làm cơ quan đầu mối quản lý nhà nước đối với thị trường hàng hóa phái sinh.

Theo quan điểm của PGS. TS. Ngô Trí Long, mặc dù Bộ Tài chính có kinh nghiệm trong quản lý thị trường chứng khoán và các hoạt động tài chính, việc lựa chọn cơ quan quản lý không nên chỉ dựa trên tính chất tài chính của hợp đồng phái sinh.

Tác giả phân tích ba cơ sở để tiếp tục giao Bộ Công Thương làm cơ quan đầu mối trong điều kiện thị trường Việt Nam hiện nay.

Thứ nhất, thị trường phái sinh cần phát triển trên nền tảng thị trường hàng hóa cơ sở.

Các hoạt động như chuẩn hóa chất lượng hàng hóa, tổ chức giao dịch, kết nối sản xuất với lưu thông, phát triển hệ thống kho hàng, giao nhận và hình thành giá tham chiếu đều gắn trực tiếp với hoạt động thương mại. Đây là những lĩnh vực thuộc phạm vi chức năng quản lý và kinh nghiệm thực tiễn của Bộ Công Thương.

Thứ hai, kế thừa kinh nghiệm quản lý hiện có.

Bộ Công Thương đã có quá trình quản lý hoạt động mua bán hàng hóa qua Sở Giao dịch hàng hóa theo Luật Thương mại và các nghị định hướng dẫn. Việc duy trì đầu mối quản lý hiện tại được tác giả đánh giá là phương án giúp kế thừa kinh nghiệm, hạn chế những xáo trộn không cần thiết trong giai đoạn hoàn thiện thể chế.

Thứ ba, yêu cầu phát triển thị trường hàng hóa có tổ chức.

Nhiệm vụ của Việt Nam không chỉ dừng lại ở việc giám sát các công cụ tài chính, mà còn hướng tới xây dựng thị trường hàng hóa có tổ chức, hình thành giá tham chiếu cho hàng hóa Việt Nam và thu hút doanh nghiệp sản xuất, xuất khẩu tham gia phòng ngừa rủi ro.

Tuy nhiên, việc giao Bộ Công Thương làm đầu mối cần đi kèm cơ chế phối hợp và phân định trách nhiệm rõ ràng giữa các cơ quan quản lý.

Theo định hướng được tác giả đề cập:

  • Bộ Công Thương: Đóng vai trò đầu mối quản lý, đồng thời cần được tăng cường năng lực giám sát chuyên sâu, công nghệ, dữ liệu giao dịch và đội ngũ chuyên gia quản trị rủi ro.

  • Bộ Tài chính: Thực hiện chức năng chuyên ngành về tài chính, kế toán và phối hợp giám sát an toàn thanh toán bù trừ.

  • Ngân hàng Nhà nước: Quản lý hoạt động ngân hàng, ngoại hối và an toàn của các tổ chức tín dụng theo thẩm quyền.

Cách tiếp cận này hướng tới việc phân định rõ trách nhiệm nhưng vẫn bảo đảm sự phối hợp liên ngành trong quản lý thị trường.

5. Một thị trường, hai cơ chế pháp lý: Cần bảo đảm tính thống nhất trong quản lý

Một vấn đề quan trọng khác được đề cập là hoạt động cung ứng sản phẩm phái sinh giá cả hàng hóa tại Việt Nam hiện được thực hiện qua hai kênh:

  • Thông qua Sở Giao dịch hàng hóa.

  • Thông qua ngân hàng thương mại theo quy định tại Thông tư số 40/2016/TT-NHNN.

Hai kênh có sự khác biệt về nghiệp vụ, nhưng có thể cung cấp những công cụ phòng ngừa rủi ro giá tương đồng.

Theo phân tích của tác giả, nếu yêu cầu về báo cáo, quản trị rủi ro và bảo vệ khách hàng giữa hai kênh thiếu sự tương thích, thị trường có thể bị phân mảnh, phát sinh cạnh tranh không bình đẳng và gây khó khăn cho hoạt động giám sát tổng thể.

Vì vậy, quá trình xây dựng Luật cần làm rõ mối quan hệ giữa quy định mới với pháp luật về hoạt động ngân hàng, đồng thời xác định nguyên tắc quản lý thống nhất dựa trên bản chất hoạt động và mức độ rủi ro.

Đối với ngân hàng cung ứng sản phẩm phái sinh OTC, cần bảo đảm các điều kiện an toàn theo pháp luật ngân hàng. Trường hợp ngân hàng tham gia hoạt động môi giới hoặc giao dịch tập trung, cần đáp ứng những tiêu chuẩn tương ứng của thị trường.

Tác giả cũng đề cập khả năng nghiên cứu cơ chế pháp nhân chuyên biệt đối với một số nghiệp vụ, tham khảo kinh nghiệm từ thị trường chứng khoán. Tuy nhiên, phương án này cần được đánh giá tác động và xây dựng lộ trình chuyển tiếp phù hợp, tránh làm gián đoạn những hợp đồng hợp pháp đang được thực hiện.

6. Sở hữu nhà nước không thay thế cho năng lực giám sát

Trong quá trình thảo luận, một số ý kiến đề xuất Nhà nước nắm cổ phần chi phối, thậm chí sở hữu toàn bộ Sở Giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ nhằm bảo đảm an toàn hệ thống.

Theo phân tích của tác giả, đây là đề xuất xuất phát từ yêu cầu kiểm soát rủi ro của một thị trường có tính chất đặc thù. Tuy nhiên, tỷ lệ sở hữu nhà nước cần được xem xét cùng với các điều kiện thực tế bảo đảm an toàn thị trường.

Những yếu tố quan trọng không chỉ nằm ở cơ cấu sở hữu mà còn bao gồm:

  • Năng lực tài chính của các tổ chức vận hành.

  • Hệ thống quản trị và kiểm soát rủi ro.

  • Tính độc lập của hoạt động thanh toán bù trừ.

  • Minh bạch thông tin.

  • Hiệu lực và năng lực giám sát của cơ quan quản lý.

Nhà nước có thể thực hiện quyền kiểm soát thông qua hệ thống quy định pháp luật, điều kiện cấp phép, tiêu chuẩn an toàn và cơ chế can thiệp khi cần thiết.

Điều này cho thấy việc bảo đảm an toàn thị trường cần được tiếp cận một cách toàn diện, không chỉ dựa vào tỷ lệ sở hữu mà còn phải chú trọng chất lượng quản trị và hiệu quả giám sát.

7. Hoàn thiện cơ chế kế toán và đánh giá hiệu quả phòng ngừa rủi ro

Bên cạnh những vấn đề về cơ quan quản lý, hạ tầng thanh toán và cơ chế giao dịch, một nội dung có ý nghĩa thực tiễn đối với doanh nghiệp là hoàn thiện cơ chế kế toán và đánh giá hiệu quả phòng ngừa rủi ro.

Trong hoạt động phòng ngừa rủi ro giá, doanh nghiệp có thể ghi nhận khoản lỗ trên hợp đồng phái sinh nhưng đồng thời được bù đắp bởi lợi ích từ hoạt động mua bán hàng hóa thực tế.

Nếu chỉ nhìn vào kết quả riêng của hợp đồng phái sinh mà không xem xét tổng thể hoạt động kinh doanh và giao dịch hàng hóa cơ sở, việc đánh giá hiệu quả phòng ngừa rủi ro có thể chưa phản ánh đầy đủ bản chất kinh tế.

Theo tác giả, cần hoàn thiện cơ chế kế toán và phương pháp đánh giá hiệu quả phòng ngừa rủi ro, đặc biệt đối với doanh nghiệp nhà nước. Qua đó, doanh nghiệp có cơ sở đánh giá đúng lợi ích của việc sử dụng công cụ phái sinh trong ổn định chi phí, bảo vệ biên lợi nhuận và chủ động kế hoạch sản xuất kinh doanh.

Kết luận

Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh đặt ra yêu cầu hoàn thiện đồng bộ nhiều cấu phần của thị trường, từ phạm vi điều chỉnh, mô hình quản lý, hoạt động OTC, thanh toán bù trừ đến cơ chế bảo vệ nhà đầu tư và quản trị rủi ro.

Những vấn đề được phân tích cho thấy, quản lý thị trường hàng hóa phái sinh không thể chỉ tập trung vào bản thân các hợp đồng tài chính mà cần xuất phát từ mối liên hệ với hàng hóa cơ sở và hoạt động sản xuất, thương mại.

Một khuôn khổ pháp lý phù hợp cần đồng thời bảo đảm khả năng phòng ngừa rủi ro giá cho doanh nghiệp, duy trì thanh khoản thị trường, kiểm soát các hành vi vi phạm và nâng cao năng lực giám sát của cơ quan quản lý.

Như quan điểm được PGS. TS. Ngô Trí Long nhấn mạnh, mục tiêu của Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh không chỉ là quản lý giao dịch, mà còn phải tạo nền tảng cho thị trường phát triển. Để đạt được mục tiêu đó, việc hiểu đúng bản chất thị trường, lựa chọn mô hình quản lý phù hợp và đặt lợi ích của doanh nghiệp, nền kinh tế làm trọng tâm là những vấn đề cần được xem xét trong quá trình hoàn thiện dự thảo Luật.

 


 

Nguồn tham khảo: Báo Đại biểu Nhân dân.

Bài viết gốc: “Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh: Quản lý từ gốc hàng hóa, kiểm soát đến cùng rủi ro”.

Tác giả: PGS. TS. Ngô Trí Long – Hiệp hội Tư vấn tài chính Việt Nam.

Thời gian đăng tải: 17/11/2026.

Đọc bài viết gốc tại: https://daibieunhandan.vn/du-thao-luat-giao-dich-hang-hoa-phai-sinh-quan-ly-tu-goc-hang-hoa-kiem-soat-den-cung-rui-ro-10443798.html

Nội dung được HTF biên tập và tổng hợp từ bài viết gốc nhằm cung cấp thông tin tham khảo về quá trình xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý cho thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam. Các quan điểm, phân tích và đề xuất được trình bày theo góc nhìn của tác giả bài viết nguồn, không mặc nhiên đại diện cho quan điểm chính thức của HTF.