Thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh phi tập trung (OTC) tại Việt Nam vẫn đang trong giai đoạn phát triển ban đầu, với quy mô và phạm vi hoạt động còn hạn chế. Trong bối cảnh xây dựng Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, việc hoàn thiện hành lang pháp lý cho thị trường OTC cần hướng tới hai mục tiêu song song: tạo điều kiện để doanh nghiệp thực hiện các hợp đồng phòng ngừa rủi ro giá linh hoạt, đồng thời xây dựng hệ thống giám sát, báo cáo và thanh toán bù trừ đủ năng lực kiểm soát rủi ro.
Giao dịch hàng hóa phái sinh là lĩnh vực còn tương đối mới đối với thị trường Việt Nam. Trong đó, OTC (Over-the-Counter) – giao dịch phi tập trung – càng là khái niệm chưa phổ biến đối với phần lớn công chúng và các doanh nghiệp ngoài lĩnh vực tài chính.
Tuy nhiên, hoạt động này không hoàn toàn mới tại Việt Nam. Theo bài viết của TS. Đinh Thế Hiển và TS. Đinh Thị Thu Hà đăng trên VnEconomy ngày 17/11/2026, các ngân hàng thương mại đã cung ứng sản phẩm phái sinh giá cả hàng hóa cho doanh nghiệp theo Thông tư số 40/2016/TT-NHNN của Ngân hàng Nhà nước, trong đó có các hợp đồng không tiêu chuẩn được giao kết trên thị trường phi tập trung.
Việc nghiên cứu thực trạng vận hành, những hạn chế hiện nay và kinh nghiệm quốc tế là cơ sở quan trọng để xây dựng chính sách phù hợp cho thị trường OTC trong Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh.
1. Thực trạng hành lang pháp lý và hoạt động OTC hàng hóa tại Việt Nam
So với các trung tâm tài chính quốc tế, thị trường OTC hàng hóa tại Việt Nam hiện vẫn có quy mô khiêm tốn và phân tán. Theo phân tích trong bài viết, kênh cung ứng chính thức được pháp luật công nhận hiện nay chủ yếu vận hành thông qua hệ thống ngân hàng thương mại theo Thông tư số 40/2016/TT-NHNN.
Trên thực tế, chỉ có khoảng hơn 10 ngân hàng thương mại tham gia triển khai dịch vụ phái sinh giá cả hàng hóa cho khách hàng doanh nghiệp. Cơ cấu sản phẩm và phương thức vận hành nhìn chung chưa phát triển tương xứng với tiềm năng của thị trường trong nước.
Một vấn đề đáng chú ý là sự phân tách về thẩm quyền quản lý theo hình thức giao dịch:
-
Thị trường giao dịch tập trung: Hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh qua Sở Giao dịch hàng hóa thuộc phạm vi quản lý của Bộ Công Thương theo Luật Thương mại.
-
Thị trường OTC qua ngân hàng: Hoạt động cung ứng sản phẩm phái sinh giá cả hàng hóa của ngân hàng thương mại chịu sự điều chỉnh của các thông tư hướng dẫn và sự quản lý của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.
Sự khác biệt về cơ chế quản lý giữa hai kênh đặt ra yêu cầu cần nghiên cứu cách thức phối hợp, chia sẻ dữ liệu và thống nhất nguyên tắc giám sát trong quá trình xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh.
2. Giao dịch OTC hàng hóa qua ngân hàng tại Việt Nam vận hành như thế nào?
Theo nội dung bài viết, căn cứ Thông tư số 40/2016/TT-NHNN, một giao dịch phái sinh hàng hóa OTC qua ngân hàng tại Việt Nam có sự tham gia của bốn nhóm chủ thể chính, với quy trình kiểm soát từ khâu xác lập giao dịch đến quản lý rủi ro.
2.1. Khách hàng tổ chức – Doanh nghiệp có nhu cầu phòng ngừa rủi ro giá
Khách hàng tham gia giao dịch là các tổ chức kinh tế có hoạt động mua bán hàng hóa thực tế.
Để thực hiện giao dịch, doanh nghiệp cần cung cấp hồ sơ chứng minh giao dịch cơ sở, chẳng hạn hợp đồng mua bán hàng hóa vật chất hoặc hợp đồng xuất nhập khẩu còn hiệu lực. Đồng thời, doanh nghiệp phải đáp ứng yêu cầu về năng lực tài chính và mở, duy trì tài khoản ký quỹ bằng đồng Việt Nam (VND) tại ngân hàng.
Một nguyên tắc được đề cập trong bài viết là thời hạn của hợp đồng phái sinh OTC không được vượt quá thời hạn hiệu lực của giao dịch gốc.
Điều này thể hiện mối liên hệ giữa hợp đồng phái sinh và nhu cầu giao dịch hàng hóa thực tế của doanh nghiệp.
2.2. Ngân hàng thương mại – Đơn vị cung ứng và tạo lập sản phẩm
Ngân hàng thương mại thực hiện thẩm định hồ sơ giao dịch gốc, báo giá, định giá và ký kết hợp đồng OTC với doanh nghiệp.
Theo bài viết, các sản phẩm được triển khai gồm ba hình thức chính:
-
Hợp đồng hoán đổi (Swap): Thỏa thuận trao đổi các dòng tiền dựa trên mức giá hoặc chỉ số giá hàng hóa.
-
Hợp đồng quyền chọn mua/bán (Call/Put Option): Cung cấp quyền mua hoặc bán theo mức giá và điều kiện đã thỏa thuận.
-
Quyền chọn kết hợp trần – sàn (Collar): Kết hợp quyền chọn mua và quyền chọn bán nhằm thiết lập một khoảng giá theo thỏa thuận giữa các bên.
Đây là những công cụ giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong việc quản lý biến động giá hàng hóa, đặc biệt đối với các hoạt động xuất nhập khẩu và sản xuất có mức độ phụ thuộc lớn vào giá nguyên liệu.
2.3. Đối tác tài chính nước ngoài – Chủ thể tiếp nhận rủi ro đối ứng
Một đặc điểm đáng chú ý của mô hình được bài viết phân tích là ngân hàng thương mại trong nước không được tự nắm giữ toàn bộ trạng thái rủi ro giá hàng hóa phát sinh từ hợp đồng với khách hàng.
Thay vào đó, ngân hàng phải thực hiện giao dịch đối ứng (Back-to-back) với một đối tác nước ngoài nhằm cân bằng rủi ro từ hợp đồng đã ký với doanh nghiệp trong nước.
Đối tác nước ngoài phải là định chế được phép kinh doanh phái sinh quốc tế và đáp ứng mức xếp hạng tín nhiệm tối thiểu ở ngưỡng đầu tư (Investment Grade) tại thời điểm ký kết. Bài viết nêu các ngưỡng xếp hạng tham chiếu gồm:
-
Moody's: Baa/P-3 trở lên.
-
S&P: BBB-/A-3 trở lên.
-
Fitch: BBB-/F3 trở lên.
Cơ chế này nhằm bảo đảm đối tác tiếp nhận rủi ro có năng lực tài chính và mức độ tín nhiệm đáp ứng yêu cầu theo quy định được bài viết đề cập.
2.4. Ngân hàng Nhà nước – Cơ quan quản lý và giám sát
Ngân hàng Nhà nước Việt Nam thực hiện chức năng quản lý đối với hoạt động phái sinh hàng hóa qua ngân hàng thương mại theo thẩm quyền.
Các nội dung giám sát được bài viết đề cập bao gồm việc cấp phép bằng văn bản, kiểm soát tỷ lệ an toàn vốn, quy trình quản trị rủi ro nội bộ của ngân hàng và dòng ngoại hối phát sinh khi ngân hàng thanh toán cho các giao dịch đối ứng với đối tác nước ngoài.
Bên cạnh đó, bài viết cũng nêu một số nguyên tắc quan trọng trong hoạt động OTC qua ngân hàng theo khuôn khổ hiện hành được dẫn chiếu:
-
Hàng hóa cơ sở được đề cập thuộc bốn nhóm: nông sản, nhiên liệu, năng lượng và kim loại.
-
Theo nội dung bài viết, Thông tư 40 không cho phép thực hiện phái sinh giá cả hàng hóa OTC đối với vàng và các hàng hóa thuộc danh mục cấm kinh doanh, cấm xuất nhập khẩu.
-
Các khoản ký quỹ và thanh toán chênh lệch giữa ngân hàng thương mại với doanh nghiệp trong nước được thực hiện bằng đồng Việt Nam (VND).
Những quy định này cho thấy hoạt động OTC qua ngân hàng không đơn thuần là thỏa thuận giá giữa hai bên, mà được đặt trong quy trình kiểm soát về hồ sơ giao dịch, năng lực tài chính, ký quỹ và quản trị rủi ro.
3. Bảy đề xuất chính sách đối với thị trường OTC trong Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh
Từ kinh nghiệm của Mỹ, Anh, Singapore và thực tiễn vận hành tại Việt Nam, nhóm tác giả đề xuất các định hướng nhằm hoàn thiện cơ chế quản lý thị trường OTC.
Các đề xuất tập trung vào việc kết hợp tính linh hoạt của giao dịch phi tập trung với hạ tầng giám sát, dữ liệu và thanh toán bù trừ hiện đại.
3.1. Thống nhất đầu mối quản lý nhà nước
Một trong những đề xuất trọng tâm là thống nhất đầu mối quản lý nhà nước đối với hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh, bất kể giao dịch được thực hiện trên Sở Giao dịch tập trung hay thị trường OTC.
Theo quan điểm của nhóm tác giả, Bộ Công Thương nên được giao vai trò cơ quan quản lý nhà nước thống nhất, thực hiện cấp phép, quản lý và tiếp nhận báo cáo đối với các chủ thể tham gia thị trường.
Cách tiếp cận này hướng tới việc quản lý xuyên suốt từ thị trường hàng hóa vật chất đến các công cụ phái sinh được sử dụng để phòng ngừa rủi ro giá, đồng thời hạn chế tình trạng phân mảnh về thẩm quyền quản lý.
3.2. Thiết lập Kho dữ liệu giao dịch tập trung (Trade Repository)
Một đề xuất khác là xây dựng cơ chế bắt buộc báo cáo các giao dịch phái sinh hàng hóa OTC về Kho dữ liệu giao dịch tập trung.
Hệ thống này có chức năng tiếp nhận, lưu trữ và quản lý thông tin giao dịch, giúp cơ quan quản lý theo dõi quy mô thị trường, nhận diện trạng thái giao dịch và đánh giá rủi ro phát sinh.
Việc tập trung dữ liệu cũng tạo cơ sở để nâng cao tính minh bạch, hỗ trợ công tác giám sát và hạn chế nguy cơ thông tin giao dịch bị phân tán giữa các chủ thể.
3.3. Phát huy vai trò hạ tầng của Sở Giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ
Nhóm tác giả đề xuất tạo cơ chế để Sở Giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ trong nước tham gia cung cấp các dịch vụ hạ tầng cho thị trường OTC.
Các dịch vụ được đề cập gồm:
-
Tiếp nhận dữ liệu báo cáo giao dịch.
-
Đăng ký giao dịch OTC.
-
Cung cấp dịch vụ thế vị.
-
Thực hiện thanh toán bù trừ trung tâm (CCP).
Việc tận dụng hạ tầng hiện có có thể giúp thị trường OTC tăng cường khả năng giám sát và quản lý nghĩa vụ thanh toán, đồng thời tạo sự kết nối với thị trường giao dịch tập trung.
3.4. Phân loại nhà đầu tư và tăng cường bảo vệ thị trường
Một đề xuất quan trọng là xây dựng tiêu chí cụ thể để xác định tư cách nhà đầu tư chuyên nghiệp.
Theo nhóm tác giả, các Sở Giao dịch hàng hóa cần được giao quyền ban hành bộ tiêu chí đánh giá và xác nhận tư cách nhà đầu tư chuyên nghiệp.
Việc phân loại này hướng tới xác định đúng đối tượng tham gia, bảo đảm nhà đầu tư có năng lực tài chính và mức độ hiểu biết phù hợp với đặc thù, mức độ phức tạp của sản phẩm phái sinh OTC.
3.5. Thiết kế lộ trình thanh toán bù trừ linh hoạt
Đối với hoạt động thanh toán bù trừ, nhóm tác giả đề xuất trong giai đoạn đầu nên duy trì cơ chế khuyến khích thanh toán bù trừ tự nguyện thông qua Trung tâm thanh toán bù trừ.
Cách tiếp cận này tạo điều kiện để các chủ thể từng bước làm quen với hạ tầng bù trừ, đồng thời hỗ trợ quá trình phát triển thanh khoản của thị trường.
Đây là phương án được đề xuất nhằm cân bằng giữa yêu cầu kiểm soát rủi ro và khả năng thích ứng của thị trường trong giai đoạn đầu triển khai.
3.6. Bảo đảm hiệu lực pháp lý của cơ chế bù trừ ròng khi chấm dứt hợp đồng (Close-out Netting)
Close-out Netting là cơ chế cho phép tổng hợp và bù trừ các nghĩa vụ thanh toán giữa các bên khi hợp đồng bị chấm dứt trước hạn, từ đó xác định nghĩa vụ thanh toán ròng cuối cùng.
Nhóm tác giả đề xuất Luật cần có quy định bảo đảm hiệu lực pháp lý của thỏa thuận bù trừ ròng, kể cả trong trường hợp một bên đối tác mất khả năng thanh toán hoặc có nguy cơ phá sản.
Đề xuất này được đặt trong bối cảnh hội nhập với các chuẩn mực quốc tế, trong đó có cơ chế hợp đồng khung ISDA.
Việc làm rõ hiệu lực pháp lý của Close-out Netting có ý nghĩa đối với quản trị rủi ro đối tác, giảm thiểu nghĩa vụ thanh toán chồng chéo và tăng tính an toàn cho hoạt động giao dịch OTC.
3.7. Đẩy mạnh truyền thông và nâng cao năng lực phòng vệ giá cho doanh nghiệp
Bên cạnh các giải pháp về thể chế và hạ tầng, nhóm tác giả nhấn mạnh vai trò của hoạt động truyền thông chính thống trong việc nâng cao nhận thức về giao dịch hàng hóa phái sinh và OTC.
Thông tin minh bạch, dễ tiếp cận sẽ giúp doanh nghiệp và công chúng hiểu đúng bản chất của các công cụ phái sinh, phân biệt hoạt động phòng ngừa rủi ro hợp pháp với các hành vi lừa đảo hoặc hoạt động tài chính phi pháp.
Đối với doanh nghiệp xuất nhập khẩu, cần hỗ trợ thông tin và thúc đẩy thay đổi tư duy quản trị: từ việc thụ động chấp nhận biến động giá sang chủ động xây dựng phương án phòng ngừa rủi ro một cách bài bản.
Đây cũng là điều kiện để các công cụ phái sinh phát huy tốt hơn vai trò hỗ trợ hoạt động sản xuất, kinh doanh và thương mại.
4. Hướng tới thị trường OTC linh hoạt, minh bạch và có khả năng kiểm soát rủi ro
Những vấn đề được phân tích cho thấy thị trường OTC hàng hóa tại Việt Nam cần được phát triển trên cơ sở kết hợp giữa khuôn khổ pháp lý phù hợp, hạ tầng công nghệ và năng lực quản trị rủi ro của các chủ thể tham gia.
Một mặt, thị trường cần duy trì khả năng thiết kế hợp đồng linh hoạt để đáp ứng nhu cầu phòng ngừa rủi ro giá đặc thù của doanh nghiệp. Mặt khác, các giao dịch cần được đặt trong cơ chế quản lý rõ ràng, có yêu cầu về báo cáo dữ liệu, ký quỹ, thanh toán bù trừ và phân loại nhà đầu tư.
Trong đó, việc thiết lập Kho dữ liệu giao dịch tập trung, phát huy vai trò của Sở Giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ, cũng như bảo đảm hiệu lực của cơ chế Close-out Netting là những nội dung đáng chú ý trong các đề xuất chính sách.
Đối với cộng đồng doanh nghiệp, việc nâng cao nhận thức và năng lực sử dụng công cụ phòng vệ giá sẽ góp phần chuyển đổi phương thức quản trị rủi ro, giúp doanh nghiệp chủ động hơn trước những biến động của thị trường hàng hóa quốc tế.
Kết luận
Hoàn thiện chính sách đối với thị trường OTC là một nội dung quan trọng trong quá trình xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam.
Từ thực trạng hoạt động qua hệ thống ngân hàng thương mại đến các đề xuất về quản lý thống nhất, dữ liệu tập trung, hạ tầng thanh toán bù trừ và bảo vệ nhà đầu tư, có thể thấy yêu cầu đặt ra không chỉ là mở rộng phạm vi giao dịch mà còn phải xây dựng cơ chế kiểm soát rủi ro tương xứng.
Một thị trường OTC phát triển cần bảo đảm đồng thời ba yếu tố: linh hoạt trong thiết kế hợp đồng, minh bạch trong quản lý giao dịch và an toàn trong thanh toán, bù trừ.
Đây là những vấn đề cần tiếp tục được nghiên cứu, đánh giá và hoàn thiện nhằm tạo nền tảng cho thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh Việt Nam phát triển đồng bộ, đáp ứng tốt hơn nhu cầu phòng ngừa rủi ro của doanh nghiệp.
Nguồn tham khảo: VnEconomy - “Giao dịch OTC hàng hóa tại Việt Nam và một số đề xuất về chính sách”.
Tác giả:
-
TS. Đinh Thế Hiển - Viện Nghiên cứu Tin học và Kinh tế ứng dụng.
-
TS. Đinh Thị Thu Hà - Đại học Victoria Thái Bình Dương.
- Thời gian đăng tải: 17/11/2026.
Bài viết gốc: https://vneconomy.vn/giao-dich-otc-hang-hoa-tai-viet-nam-va-mot-so-de-xuat-ve-chinh-sach.htm
Nội dung được HTF biên tập và tổng hợp từ bài viết gốc nhằm cung cấp thông tin tham khảo về thực trạng và định hướng chính sách đối với thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh OTC tại Việt Nam. Các phân tích, nhận định và đề xuất chính sách được trình bày theo quan điểm của nhóm tác giả nguồn, không mặc nhiên đại diện cho quan điểm chính thức của HTF. Những nội dung liên quan đến quy định pháp luật được dẫn theo bài viết gốc và cần được đối chiếu với văn bản pháp luật hiện hành khi áp dụng thực tế.
